I. Khái quát chung:
1. Thông tin chung:
- Tên nước: Cộng hoà Nam Phi (Republic of South Africa).
- Thủ đô: Pretoria - hành pháp; Cape Town - lập pháp; Bloemfontein - tư pháp.
- Quốc khánh: 27/4/1994 (ngày tổ chức cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên); (ngày tuyên bố độc lập: 31/5/1961).
- Vị trí địa lý: nằm ở cực Nam châu Phi; phía Đông Bắc giáp Mozambique, Zimbabwe, Botswana, Namibia; phía Tây Nam giáp Đại Tây Dương; phía Đông Nam giáp Ấn Độ Dương; có bờ biển dài 3.000 km.
- Diện tích: 1.219.912 km2.
- Khí hậu: hầu hết là bán khô hạn; dọc bờ biển phía Đông là khí hậu cận nhiệt đới.
- Dân số: 64,91 triệu người (2026, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế).
- Dân tộc: 81,7% người Phi da đen, 8,5% người da màu, 7,2% người da trắng, 2,6% người gốc Á-Ấn.
- Tôn giáo: 80% dân số theo đạo Thiên chúa. Các Tôn giáo khác là Ấn Độ giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo, Phật giáo, tôn giáo truyền thống châu Phi.
- Ngôn ngữ chính thức: tiếng Anh, tiếng A-phờ-ri-can (Afrikaans).
- Đơn vị tiền tệ: Đồng Rand (ZAR) (1 USD = 16,9 ZAR).
- GDP: 426,38 tỷ USD (2025, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế).
- GDP/đầu người: 6.670 USD (2025, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế).
- Lãnh đạo chủ chốt:
+ Tổng thống: Cyril Ramaphosa (từ tháng 06/2024) kiêm Chủ tịch Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC);
+ Phó Tổng thống: Paul Mashatile (từ tháng 6/2024);
+ Chủ tịch Quốc hội: Thoko Didiza (từ tháng 6/2024);
+ Bộ trưởng Hợp tác và Quan hệ quốc tế: Ronald Lamola (từ tháng 6/2024).
2. Khái quát lịch sử:
Từ thế kỷ 16 về trước, lãnh thổ Nam Phi chỉ có người Phi thuộc các bộ lạc Bantu, Khoi Khoi và Hottentotes sinh sống. Thế kỷ 17 và 18, người Hà Lan và người Anh đến đây xâm chiếm, đẩy lùi người dân bản xứ vào sâu nội địa. Sau cuộc chiến tranh 3 năm (1899-1902), người Boer (gốc Hà Lan) buộc phải chấp nhận sự bảo hộ của thực dân Anh. Năm 1910, sau khi sáp nhập 4 tỉnh Cape, Orange, Transvaal và Natal, Vương quốc Anh thành lập Liên bang Nam Phi tự trị. Năm 1948, Đảng Quốc gia của người da trắng (là những người Hà Lan di cư) lên nắm quyền ở Nam Phi, xây dựng các chính sách văn hóa, kinh tế, xã hội riêng biệt; thực hiện chế độ Apartheid và các đạo luật phân biệt chủng tộc, đàn áp, bóc lột người bản xứ. Ngày 31/5/1961, sau khi đơn phương trưng cầu dân ý trong những người da trắng, chính quyền Nam Phi rút khỏi Khối Liên hiệp Anh và tuyên bố thành lập nước Cộng hoà Nam Phi độc lập. Các tầng lớp tư sản Nam Phi khai thác tài nguyên thiên nhiên giàu có, bóc lột người Phi và cấu kết với tư bản nước ngoài, xây dựng hạ tầng cơ sở tương đối phát triển ở Nam Phi và tạo nên "kỳ tích kinh tế" trong những năm 1920 - 1960.
Dưới sự lãnh đạo của Đại hội Dân tộc Phi (ANC) và Đảng Cộng sản Nam Phi, nhân dân Nam Phi đã đẩy mạnh phong trào đấu tranh chống Apartheid, đặc biệt trong thập kỷ 80. Sau khi chế độ Apartheid chấm dứt, tháng 4/1994, Nam Phi tiến hành cuộc tổng tuyển cử dân chủ đa sắc tộc đầu tiên với thắng lợi lớn của ANC. ANC thành lập Chính phủ đoàn kết dân tộc do ông Nelson Mandela làm Tổng thống.
3. Thể chế Nhà nước, Chế độ, đảng phái chính trị:
- Thể chế nhà nước: Nam Phi theo chế độ Cộng hòa Tổng thống. Tổng thống là Nguyên thủ quốc gia, đứng đầu nội các, có quyền bổ nhiệm Phó Tổng thống trong số các đại biểu Quốc hội và các Bộ trưởng. Tổng thống do Quốc hội bầu, nhiệm kỳ 5 năm, giới hạn 2 nhiệm kỳ.
- Các đảng phái chính trị: Nam Phi có hơn 14 đảng phái chính trị trong đó có các đảng phái chính sau:
+ Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC): Chính đảng lớn nhất được thành lập năm 1912, tập hợp nhiều sắc tộc, tôn giáo, tri thức đấu tranh chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Apartheid tại Nam Phi. ANC là đảng cầm quyền từ năm 1994. Tổng thống Cyril Ramaposa hiện giữ chức Chủ tịch ANC.
+ Đảng Liên minh Dân chủ (DA): Là đảng đối lập chính, thành lập năm 1959. Chủ tịch đảng hiện nay là ông John Henry Steenhuisen.
+ Đảng uMkhonto weSizwe (MK): Thành lập năm 2023, tập hợp các thành viên ủng hộ cựu Tổng thống Jacob Zuma, theo chủ nghĩa dân túy.
+ Đảng các chiến sĩ đấu tranh cho tự do kinh tế (EFF): Thành lập năm 2013 do ông Julius Malema lãnh đạo (nguyên Bí thư đoàn thanh niên của Đảng ANC). EFF là Đảng cánh tả, chủ trương quốc hữu hóa các mỏ khoáng sản tư nhân và đất đai.
+ Đảng Cộng sản Nam Phi: Thành lập năm 1921, tham gia đấu tranh chống chế độ Apartheid cùng đảng ANC. Đảng Cộng sản Nam Phi từng tham gia liên minh cầm quyền do ANC dẫn đầu năm 1994.
Ngoài ra, Nam Phi còn nhiều đảng khác như Đảng Đại hội toàn Phi (PAC), Đảng Good, Mặt trận Dân chủ thống nhất (UDM)…
4. Đặc điểm tình hình, chính sách:
4.1. Chính trị nội bộ: Tháng 6/2024, Nam Phi đã tổ chức tổng tuyển cử và bầu cử địa phương. Đây là lần đầu tiên kể từ khi Nam Phi giành độc lập khỏi chế độ Apartheid, Đảng ANC không giành được trên 50% số phiếu để trở thành Đảng đa số cầm quyền tại Quốc hội.
Ngày 13/6/2024, Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) chính thức được thành lập với sự tham gia liên minh của 10 Đảng gồm ANC, DA, Đảng Tự do Inkatha (IFP), Đảng Good, Đảng Liên minh Ái quốc (PA), Đảng Đại hội Liên minh châu Phi Azania (PAC), Mặt trận Tự do Plus (FF+), Phong trào Dân chủ Thống nhất (UDM), Đảng Rise Mzansi, Đảng Al Jama-ah.
4.2. Kinh tế - xã hội: Các ngành kinh tế chủ đạo gồm khai khoáng, vận tải, du lịch, nông nghiệp... Nam Phi sản xuất khoảng 4 triệu tấn crôm/năm (chiếm 60% lượng giao dịch crôm trên thị trường thế giới), đứng đầu thế giới về xuất khẩu vàng, thứ 2 thế giới về sản xuất platinum, thứ tư thế giới về sản xuất rượu vang. Nam Phi là một trong những nước dẫn đầu về thu hút vốn đầu tư nước ngoài tại châu Phi, chủ yếu từ các nước lớn như Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản.
Những năm qua, đại dịch COVID-19, giá nhiên liệu và lương thực tăng cao cùng với khủng hoảng ngành điện khiến tăng trưởng GDP chậm lại, từ 4,9% năm 2021 xuống 1,1% năm 2025.
- Các sản phẩm xuất khẩu chính: kim cương, vàng, platinium, crôm,
máy móc.
- Các sản phẩm nhập khẩu chính: Máy móc thiết bị, hóa chất, sản phẩm hóa dầu, dụng cụ khoa học.
- Các đối tác thương mại chính: Trung Quốc, Mỹ, Anh, Pháp, Đức,
Nhật Bản.
5. Chính sách đối ngoại:
- Nam Phi duy trì đường lối đối ngoại độc lập, hòa bình, đa phương hóa, bình đẳng cùng có lợi, đề cao chủ nghĩa quốc tế tiến bộ.
- Nam Phi là thành viên của Liên minh châu Phi (AU), Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC) và trong khuôn khổ xây dựng, triển khai Hiệp định thương mại tự do toàn châu Phi (AfCFTA). Nam Phi từng được bầu làm Uỷ viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc các khoá 2007 - 2008, 2011 - 2012, 2019 - 2020; là đại diện châu Phi duy nhất trong G-20 và Nhóm các nền kinh tế mới nổi (BRICS).
II. QUAN HỆ VIỆT NAM - NAM PHI
1. Quan hệ chính trị:
- Việt Nam và Nam Phi thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 22/12/1993. Trước đó, Việt Nam có quan hệ với Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) và Đảng Cộng sản Nam Phi; luôn ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Nam Phi chống chế độ Apartheid và ủng hộ quá trình cải cách dân chủ.
- Hai bên phối hợp tốt tại các tổ chức quốc tế/diễn đàn đa phương. Gần đây, Nam Phi ủng hộ Việt Nam làm Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2020 - 2021, vào Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2023 - 2025, Ủy ban Di sản Thế giới nhiệm kỳ 2023 - 2027.
- Cơ quan đại diện: Việt Nam mở Đại sứ quán tại Nam Phi năm 2000. Nam Phi mở Đại sứ quán tại Việt Nam năm 2002 và Văn phòng Lãnh sự
danh dự tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009 (đóng cửa năm 2022).
- Các cơ chế hợp tác: Diễn đàn Đối tác liên Chính phủ Việt Nam - Nam Phi (đã họp 6 kỳ, kỳ gần nhất tháng 11/2024); Ủy ban Thương mại hỗn hợp Việt Nam - Nam Phi (đã họp 5 kỳ, kỳ gần nhất tháng 11/2022); Đối thoại Chính sách Quốc phòng (đã tổ chức 03 lần Đối thoại vào các năm 2015, 2017 và 2025).
- Hoạt động trao đổi đoàn: Một số hoạt động trao đổi đoàn:
+ Đoàn Việt Nam thăm Nam Phi: Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình (5/1994), Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm (3/1995), Thủ tướng Phan Văn Khải (11/2004), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn Yểu (6/2006), Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan (5/2011), Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh (8/2013), Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải (8/2015), Phó Chủ tịch Quốc hội Đỗ Bá Tỵ (8/2017), Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Lê Minh Trí (9/2018); Trưởng ban Tổ chức Trung ương Phạm Minh Chính (7/2019), Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ (11/2019); Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân (14-16/9/2023); Trưởng ban Nội chính TW Phan Đình Trạc (10/2024); Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh (7/2025); Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính (11/2025, dự Hội nghị thượng đỉnh G20).
+ Đoàn Nam Phi thăm Việt Nam: Tổng thống Mbeki (5/2007), Phó Tổng thống Kgalema Motlanthe (10/2010), Chủ tịch Hạ viện Max Vuyisile Sisulu (11/2011), Bộ trưởng Cảnh sát (11/2011), Chủ tịch Hạ viện Baleka Mbete (dự IPU132) (4/2015), Phó Tổng thống Cyril Ramaposa (10/2016); Bộ trưởng Hợp tác và Quan hệ quốc tế (8/2017); Bộ trưởng Quốc phòng và Cựu Chiến binh (8/2019); Phó Tổng thống Nam Phi Paul Mashatile (12/2023); Thứ trưởng Bộ Lâm nghiệp, Thủy sản và Môi trường Nam Phi Narend Singh (4/2025); Phó Tổng thư ký thứ nhất đảng ANC (5/2025); Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa (10/2025).
2. Hợp tác kinh tế - thương mại - đầu tư:
2.1. Thương mại: Nam Phi là đối tác thương mại và thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam tại châu Phi. Tổng kim ngạch thương mại song phương năm 2025 đạt 1,32 tỷ USD trong đó Việt Nam xuất khẩu khoảng 844 triệu USD, chủ yếu gồm điện thoại các loại và linh kiện, giày dép, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, máy móc thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khác... và nhập khẩu khoảng 477 triệu USD chủ yếu là than, rau quả, sắt thép các loại, nguyên phụ liệu dệt, may, da, giày…
2.2. Đầu tư: Tính đến tháng 11/2025, Nam Phi có 22 dự án đầu tư vào Việt Nam còn hiệu lực, với số vốn đầu tư 0.89 triệu USD, tập trung trong các lĩnh vực hoạt động chuyên môn, khoa học công nghệ, dịch vụ lưu trú và ăn uống, công nghệ chế biến, chế tạo và bán buôn bán lẻ. Việt Nam có 04 dự án đầu tư sang Nam Phi với tổng số vốn 8.865 triệu USD, đứng thứ 43 trong số 81 quốc gia và vùng lãnh thổ có dự án đầu tư của Việt Nam. Các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư chủ yếu vào dịch vụ du lịch, lưu trú và thương mại nông, lâm nghiệp.
3. Hợp tác trong các lĩnh vực khác:
- Nông nghiệp: Hai nước từng cùng phối hợp với Cộng hòa Guinea triển khai dự án hợp tác theo mô hình ba bên về “Nâng cao năng suất lúa và rau màu ở Guinea” (từ năm 2008 - 2014). Kết quả dự án được Tổng thống Guinea đánh giá cao trong chuyển giao kỹ thuật, góp phần tăng năng suất bình quân từ 2,6 tấn lên 06 - 07 tấn/ha và đạt sản lượng 170 ngàn tấn lúa và trên 800 tấn rau màu.
- Hợp tác Bảo tồn đa dạng sinh học: Hai nước đã ký Bản ghi nhớ hợp tác về quản lý bảo vệ và bảo tồn đa dạng sinh học (2012) và xây dựng Chương trình hành động bảo tồn đa dạng sinh học giai đoạn 2012 - 2017.
- Hợp tác địa phương: Thành phố Hà Nội đã ký Thỏa thuận hợp tác với thành phố Tshwane (2007), thành phố Hồ Chí Minh với thành phố Johannesburg (2009). Hiện Hải Phòng đang tìm hiểu khả năng hợp tác với thành phố Durban.
4. Cộng đồng Việt Nam tại Nam Phi:
Cộng đồng có khoảng 200 người, trước đây có 500 - 600 người (đã hồi hương do đại dịch Covid-19). Người Việt Nam cư trú tại Nam Phi đa phần đã kết hôn với người Nam Phi và định cư tại đây, một số ít buôn bán nhỏ lẻ và một vài trường hợp là giáo viên tại các trường đại học của Nam Phi. Người Việt Nam nhìn chung có cuộc sống ổn định, sinh sống tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn như thủ đô Pretoria, Johannesburg, Cape Town, thành phố cảng Durban.
5. Các Hiệp định, thoả thuận đã ký kết giữa hai nước:
Hiệp định thương mại (2000); Tuyên bố chung về Đối tác vì hợp tác và phát triển (2004), Hiệp định thành lập Diễn đàn Đối tác Liên Chính phủ về hợp tác kinh tế, thương mại, văn hoá, khoa học-kỹ thuật (2004), Thoả thuận thành lập Uỷ ban thương mại hỗn hợp và Thoả thuận hợp tác giữa hai phòng thương mại và Công nghiệp (2004); Thoả thuận hợp tác về quốc phòng (5/2006); Bản ghi nhớ hợp tác giữa Bộ Công an Việt Nam và Bộ Tình báo Nam Phi (2006); Hiệp định hợp tác giữa Bộ Ngoại giao Việt Nam và Bộ Ngoại giao Nam Phi, Hiệp định miễn thị thực cho hộ chiếu ngoại giao, công vụ, Thoả thuận hợp tác giữa thành phố Hà Nội - Pretoria (11/2007); Thoả thuận hợp tác giữa thành phố Hồ Chí Minh - Johannesburg (11/2009); Bản ghi nhớ về hợp tác du lịch (10/2010); Bản ghi nhớ về hợp tác nguồn nước (10/2010); Bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực quản lý đa dạng sinh học (12/2012); Biên bản ghi nhớ về Hợp tác phòng chống tội phạm (9/2018); Bản ghi nhớ về hợp tác pháp luật và tư pháp (2022); Bản ghi nhớ về hợp tác giáo dục đại học (12/2023).
Tháng 01/2026